Τα μάλλινα
Το μαλλί από το οποίο κατασκεύαζαν τα μάλλινα είναι πολύ γνωστό στους Έλληνες από πολύ παλιά, από την εποχή του Ιάσονα. Ο βασιλιάς του Ορχομενού Αθάμας απέκτησε από την πρώτη του σύζυγο Νεφέλη τον Φρίξο και την Έλλη. Ύστερα από χρησμό του μαντείου, ο Αθάμας θέλησε να θυσιάσει τον Φρίξο για να απαλλάξει τη χώρα από την αφορία. Η Νεφέλη όμως ανήρπασε (:Πήρε κρυφά) τα παιδιά της και τους έδωσε χρυσόμαλλο κριό, που θα τους μετέφερε στην Κολχίδα. Η Έλλη επνίγει στον δρόμο (Ελλησπόντος). Ο Φρίξος έφτασε στην Κολχίδα όπου έσφαξε τον κριό και προσέφερε το χρυσόμαλλο δέρας (δέρμα) στον βασιλιά Αιήτη. Για να επαναφέρουν το χρυσόμαλλο δέρας στην Ελλάδα εξεστράτευσαν οι επιφανέστεροι ήρωες της μυθολογίας, με αρχηγό τους τον Ιάσωνα. Ύστερα από πολλές περιπέτειες πήραν το χρυσόμαλλο δέρας και γύρισαν στην Ελλάδα.
Δεν μας ενδιαφέρουν οι αλληγορικές εξηγήσεις για το χρυσόμαλλο δέρας (δέρμα). Στην προηγούμενη περίοδο μέχρι και την δική μου, το δέρμα του προβάτου θεωρείτο πολύ σπουδαίο (χρυσό), γιατί από αυτό κατασκεύαζαν όλα τα ενδύματά τους και το ντύσιμο του σπιτιού. Δύο ήταν κυρίως τα υλικά με τα οποία θα έκαναν όλα όσα χρειάζονταν, για να αισθάνονται άνετα στο κρύο και στην ζέστη. Πρώτα το μαλλί για όλα τα μάλλινα και το βαμβάκι για τα δροσερά για το καλοκαίρι. Μάλλινα λοιπόν, βαμβακερά και λίνα, από λινάρι το οποίο δεν είναι γνωστό στην περιοχή μας.
Ας δούμε από πού και πώς ξεκινάει η επεξεργασία του μαλλιού για να γίνει κλωστή.
Αρχίζουμε από το κούρεμα των προβάτων. Μετά το Πάσχα, τον Απρίλιο, μαζεύονται 2-3 τσοπάνηδες σ’ ένα κοπάδι και αρχίζουν το κούρεμα με βαριά μαύρα ψαλίδια. Πρώτα σφάζουν ένα αρνί και αρχίζει το σούβλισμα. Τα ουζάκια στο τραπέζι είναι έτοιμα και πίνοντας και τραγουδώντας κουρεύουν τα πρόβατα. Η νοικοκυρά στο πόδι να μη λείψει τίποτα. Λες και είναι γιορτή, λες και είναι πανηγύρι. Τόσο ωραία.
Ως εδώ πολύ καλά. Από εδώ αρχίζει ο αγώνας της νοικοκυράς. Μαζεύει το μαλλί, χωρίζει το μαύρο μαλλί από το άσπρο και το πηγαίνει για πλύσιμο συνήθως στον ποταμό, για να πλυθεί καλά σε μπόλικο νερό. Μετά μέσα σε καζάνι με καυτό νερό το βουτάει για να φύγουν τα λίπη και να είναι ολοκάθαρο το μαλλί. Το βγάζει και το αφήνει να στεγνώσει καλά και μετά αρχίζει ο μεγάλος αγώνας. Το μαλλί έχει σφίξει πολύ, έχει γίνει σαν πέτσα και πρέπει να ξανοιχτεί να αφρατέψει. Τόσο δύσκολο ήταν το ξέσεμο του μαλλιού που τραγουδούσαν: «Στουν απαν’ του μαχαλά ξεν’ μαλλί και τρων ψωμί» (δηλαδή, για να φας ψωμί, για να βγάλεις το ψωμί σου πρέπει να κουραστείς πολύ, θεσσαλικό τραγούδι). Και το άλλο: «Είπα ν’ ανασάνω κι εύρηκα μαλλί να ξάνω». Είπα να κάτσω να ξεκουραστώ και βρήκα άλλη δουλειά πιο δύσκολη.
Αφού γινόταν το ξάσιμο έπειτα άρχιζε το λανάρισμα: μια πλατιά σανίδα με μικρά καρφάκια καρφωμένα με τις μύτες προς τα πάνω (οι λανάρες) λανάριζαν το μαλλί και το έκαναν έτοιμο για γνέσιμο (κλώσιμο). Για το γνέσιμο ή κλώσιμο ήταν έτοιμο το αδράχτι (μια μικρή καλοπελεκημένη βεργούλα, από κάτω μυτερή και από επάνω είχε μια εγκοπή για να μπαίνει η κλωστή όταν θα γυρίζει το αδράχτι και για να μην πέφτει στο κάτω μέρος του αδραχτιού έμπαινε το σφοντύλι (σφηντύλι), ένας ξύλινος κύκλος και στη μέση μια τρύπα για να εφαρμόζει πάνω στο αδράχτι. Με το γύρισμα του αδραχτιού με τεντωμένο το χέρι γινόταν το λαναρισμένο μαλλί κλωστή.
Τι θυμήθηκα!… Βλέποντας την Νενέ μας να κλώθει, εμείς τα παιδιά θέλαμε να κλώσουμε κι εμείς. Κόβαμε μια βεργούλα, κόβαμε και μια στρόγγυλη φέτα πατάτας και να το αδράχτι μας έτοιμο. Μας έδινε η Νενέ (γιαγιά) λίγο μαλλί και γίναμε και εμείς κλώστριες. Αυτά ήταν τα ωραία μας παιχνίδια που ήταν η εισαγωγή μας στις εργασίες της εποχής εκείνης.
Και τώρα, αφού τελείωσε το κλώσιμο (γνέσιμο) και είναι έτοιμο το νήμα (η κλωστή) αρχίζει η ετοιμασία του αργαλειού. Ξεχωρίζουν νήμα για το στημόνι και άλλο για το υφάδι. Τα βάφουν ξεχωριστά σε ό,τι χρώμα θέλουν και όλα είναι έτοιμα. Πρώτα γίνεται το ίδιασμα, απλώνουν δηλαδή το νήμα που είναι για στημόνι, το ισιώνουν και το τυλίγουν στο αντί και το τοποθετούν στον αργαλειό. Και τώρα σειρά έχουν η σαΐτα που έχει κλωστή από το υφάδι, και περνά ανάμεσα από το στημόνι, και μετά το χτένι στο οποίο είναι περασμένες οι κλωστές του στημονιού. Χτυπά το χτένι και αρχίζει να υφαίνει η υφάντρα.
Ο αργαλειός σε μας είναι γνωστός από τα χρόνια του Ομήρου. Ο Όμηρος στην Οδύσσεια μας περιγράφει την Πηνελόπη, τη σύζυγο του Οδυσσέα, να κάθεται στον αργαλειό και να υφαίνει. Επειδή κατά την απουσία του Οδυσσέα την τριγύριζαν πολλοί μνηστήρες, νομίζοντας ότι ο Οδυσσέας είχε πεθάνει. Η Πηνελόπη έδινε την υπόσχεση ότι θα διαλέξει έναν από τους μνηστήρες μόλις θα τελείωνε ένα ύφασμα, που δεν τελείωνε ποτέ, γιατί την ημέρα το ύφαινε και τη νύχτα το ξήλωνε. Το όνομά της έγινε σύμβολο της συζυγικής πίστεως. Και τώρα οι σημερινές υφάντρες που είναι νεαρές κοπέλες τραγουδούν υφαίνοντας:
«Τάκου τάκου ο αργαλειός μου, ως που να ‘ρθει ο καλός μου.
Μαντήλι από τα δάκρυα, δεν του ’μείνε στα ξένα,
αρχοντοπούλες τον ζητούν κι αυτός πονά για μένα.
Τάκου τάκου ο αργαλειός μου ως που να ‘ρθει ο καλός μου.
Μήπως αυτό τραγουδούσε και η Πηνελόπη;!…»
Ο αργαλειός δούλευε δύο φορές το χρόνο, με διαφορετικά είδη υφαντών. Τον Οκτώβριο άρχιζε η ύφανση των μάλλινων, κουβέρτες, κιλίμια, διάδρομοι, μικρά χαλάκια, βελέντζες, ύφασμα μάλλινο για κάπες, παλτά για τη δουλειά κλπ. Εκεί όμως που πρόσεχαν και έδινε χαρά στις υφάντρες ήταν τα καλλιγραφικά κιλίμια. Τα έλεγαν καλλιγραφικά γιατί ήταν καλλιγραφία. Με διάφορα χρώματα (ζωγράφιζαν) ύφαιναν στο πανί λουλούδια, πουλιά, δέντρα, παλάτια και πόλεις όπως λέει ένα τραγούδι: ζωγράφισε ένα της χαλί ύφανε την Πόλη (Κωνσταντινούπολη). Σε κάθε αγροτικό σπίτι, στα εργόχειρα όλο και θα βρούμε κομμάτια από τα καλλιτεχνήματα της γιαγιάς, που αποτελούσαν την προίκα της. Η χειμωνιάτικη ύφανση έπρεπε να τελειώσει προ των Χριστουγέννων, για να στρωθεί το σπίτι με τα καινούργια στρωσίδια. Η δεύτερη φορά που άρχιζε η ύφανση ήταν από Φεβρουάριο μέχρι το Πάσχα. Την ημέρα της Υπαπαντής έλεγαν: «Τετεντή τετεντή, βάλε το πανί στ’ αντί, γιατί έρχεται η Λαμπρή και θα μείνουμε γδυτοί. Τετεντή είναι ένα ίσως χαϊδευτικό όνομα που το έλεγαν, γιατί ταίριαζε με την Υπαπαντή (Παπαντή). Είναι πολλά τα εξαρτήματα που χρειάζονται για να λειτουργήσει ο αργαλειός. Το τσικρίκι ήταν για το γνέσιμο χοντρών νημάτων. Γύριζε πολύ γρήγορα και σκωπτικά, τσικρικούδα έλεγαν αυτήν που ήταν επιπόλαια, άστατη και πολυλογού.
Ανέμη. Συσκευή που χρησίμευε για το τύλιγμα νημάτων. Κόκκινη κλωστή βαμμένη στην ανέμη τυλιγμένη, δώστης κλώτσο να γυρίσει παραμύθι ν’ αρχινήσει. Έτσι άρχισαν τα παραμύθια που λέγονταν στις μεγάλες νύχτες του χειμώνα.
Πατήθρες. Είναι το κυριότερο εξάρτημα του αργαλειού. Είναι δύο πατάκια στο κάτω μέρος του αργαλειού, στα πόδια της υφάντρας, και είναι τα (φρένα). Αυτά ανεβοκατεβάζουν το στημόνι και περνά από κάτω η σαΐτα.
Ο αργαλειός δουλεύει μόνο την ημέρα. Το βράδυ αρχίζουν τα νυχτέρια, σειρά έχουν τα πλεκτά, μπλούζες, πουλόβερ, ζακέτες, φανέλες, κάλτσες, χοντρές κάλτσες (τα τσουράπια), εσάρπες, σκουφιά, γάντια κ.λπ. Είναι και τα καλλιτεχνικά, κεντούν καρέ, σεμέν, μαξιλαράκια, πετσετάκια και τόσα άλλα που κάνουν οι χρυσοχέρες νοικοκυρές για να στολίσουν το σπίτι τους και να ντύσουν τα παιδιά τους.
Καλά όλα αυτά για τότε, για το παρελθόν. Ας περάσουμε όμως στο παρόν, στο σήμερα, στην εποχή μας. Ο αργαλειός αντικαταστάθηκε από τα εργοστάσια «κλωστοϋφαντουργεία», που εργάζονται σ’ αυτά χιλιάδες άνθρωποι. Τώρα βρίσκουμε έτοιμα ενδύματα, έτοιμα υποδήματα ακόμη και έτοιμα πακεταρισμένα και κονσερβοποιημένα τρόφιμα. Η τεχνολογία, η μηχανοποίηση μας τα παρέχουν όλα έτοιμα και σύμφωνα με την επιθυμία μας. Βλέποντας όλα αυτά ο στιχουργός και μουσικός Γεώργιος Χατζηνάσιος έγραψε το παρακάτω σκωπτικό τραγούδι που το τραγούδησε ο Θέμης Ανδρεάδης:
«Να ‘ταν η τσέπη μας πιο γεμάτη, να ‘τανε,
και το πορτοφόλι μας σαν βαλίτσα να ‘τανε.
Τι καλά που θα ‘τανε, όλα να τα ‘χαμε,
χωρίς να κάνουμε τίποτα! Τι καλά που θα ‘τανε».
Χρυσούλα Παναγοπούλου
About Author
